Nước hồ trông trong không có nghĩa là an toàn. Amoniac và nitrit là hai chất không màu, không mùi, sinh ra từ phân cá, thức ăn thừa và lá mục. Khi vi khuẩn có lợi chưa đủ mạnh hoặc hồ đông cá, hai chất này tích dần. Nồng độ tăng lên mà bạn không hề nhận ra.

pH cũng vậy. Nó không gây đau ngay, nhưng nó quyết định amoniac ở dạng nào. Cùng một lượng amoniac, khi pH cao, phần dạng độc (NH₃) tăng lên đáng kể. Vì thế đo amoniac mà không đo pH giống như nhìn một nửa bức tranh.

Việc đo không cần phức tạp. Chỉ cần đều đặn, ghi lại và biết mình đang tìm gì.

Khi mua, hãy xem hạn sử dụng và bảo quản nơi khô, mát, đậy kín nắp. Thuốc thử đã mở để lâu hoặc bị ẩm sẽ cho kết quả lệch, và đó là sai số không ai nhìn thấy được.

Mẫu nước quyết định kết quả nhiều hơn bạn nghĩ. Một mẫu lấy sai chỗ sẽ cho con số đẹp hoặc xấu không phản ánh thực tế của cả hồ.

1. Lấy ở giữa độ sâuKhông lấy sát mặt, nơi có màng bụi và lá, cũng không lấy sát đáy, nơi cặn tích tụ. Lấy ở vùng nước đang lưu thông.
2. Tráng ống nghiệm bằng chính nước hồDụng cụ phải sạch, không có xà phòng hay dầu. Chỉ một giọt xà phòng còn sót lại cũng đủ làm lệch kết quả pH.
3. Tránh các thời điểm dễ gây nhiễuĐừng lấy mẫu ngay sau khi thay nước, vừa cho ăn, hoặc vừa dùng thuốc và vi sinh. Chọn một khung giờ cố định để so sánh được các lần đo.
4. Đo ngay sau khi lấyMẫu để lâu có thể đổi pH, vì khí CO₂ thoát ra khi tiếp xúc với không khí.

Nitrit là chất nguy hiểm theo một cách khó thấy. Nó làm giảm khả năng máu cá vận chuyển oxy, nên cá có thể thở gấp và yếu đi dù nước vẫn đủ oxy trên lý thuyết. Nếu cá có hành vi lạ mà oxy và nhiệt độ đều ổn, hãy đo nitrit ngay.

Mục tiêu của nitrit cũng là gần 0. Hồ mới chạy thường có giai đoạn nitrit tăng rồi giảm, đó là dấu hiệu vi khuẩn đang làm việc. Đừng hoảng khi thấy con số lên, hãy đo đều và kiên nhẫn chờ nó xuống.

Nitrat: con số để theo dõi xu hướng

Nitrat là sản phẩm cuối của quá trình xử lý. Nó ít độc hơn nhiều so với amoniac và nitrit, nhưng khi tăng cao kéo dài, nó làm nước xấu đi và cá kém khỏe. Cách đơn giản nhất để giảm nitrat là thay một phần nước định kỳ. Vì vậy, hãy đo nitrat để biết khi nào cần thay, thay vì thay theo cảm tính.

pH: nhịp điệu của hồ

Với hầu hết cá nhiệt đới nuôi ngoài trời, khoảng pH khoảng 6,5 đến 8,5 là vùng thường gặp, nhưng mỗi loài có khoảng riêng. Điều quan trọng hơn con số tuyệt đối là sự ổn định. pH trong ngày thường dao động: buổi sáng thường thấp hơn vì CO₂ tích lũy suốt đêm, buổi chiều cao hơn khi cây thủy sinh quang hợp. Biên độ dao động nhỏ là bình thường. Biến động lớn trong thời gian ngắn mới đáng lo.

Đọc sai màu là lỗi phổ biến nhất. Vài nguyên tắc đơn giản giúp bạn tránh được phần lớn:

• Đặt ống nghiệm trên nền trắng, nhìn xuống từ phía trên, không nhìn xiên.
• So màu dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp. Nắng gắt trực tiếp và đèn vàng đều làm lệch màu.
• Đọc đúng thời gian ghi trong hướng dẫn. Đọc quá sớm hoặc quá muộn đều có thể cho màu không đúng.
• Nếu màu nằm giữa hai mức, chọn mức gần hơn và ghi lại cả hai khả năng trong sổ đo.

Bảng dưới đây là điểm bắt đầu để bạn quyết định nên làm gì. Hãy kết hợp với loài cá, nhiệt độ và tình trạng thực tế của hồ.

Một nguyên tắc đáng nhớ: khi không chắc, hãy thay một phần nước nhỏ và đo lại sau vài giờ. Đừng dùng hóa chất mạnh để kéo pH về một con số đẹp.

Tần suất đo thay đổi theo giai đoạn. Hồ mới chạy cần đo dày hơn để nắm nhịp của nó. Khi đã ổn định, đo thưa đi nhưng đều đặn. Và sau mỗi sự kiện bất thường như mưa lớn, thay nước, thêm cá mới, đo ngay.

• Hồ mới chạy: mỗi ngày, cho đến khi amoniac và nitrit về gần 0 nhiều ngày liên tiếp.
• Hồ ổn định: một đến hai lần mỗi tuần.
• Sau sự cố: đo ngay, rồi đo lại sau vài giờ và vài ngày.

Một sổ đo đơn giản là đủ. Ghi ngày, giờ, các chỉ số và điều bạn đã làm. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy hồ có nhịp của riêng nó.

Ví dụ minh họa. Số liệu của bạn sẽ khác tùy hồ.

1. Dùng bộ test đã hết hạnThuốc thử cũ đổi màu chậm hoặc sai, và bạn sẽ đọc kết quả sai mà không hay biết.
2. Đo nước ngay sau khi thay hoặc khi vừa cho ănKết quả tạm thời không phản ánh trạng thái bình thường của hồ.
3. Trộn lẫn thuốc thử giữa các bộMỗi hãng có công thức và thang màu riêng. Đừng dùng lọ của bộ này cho bộ kia.
4. Chỉ đo khi có chuyệnĐo khi mọi thứ bình thường mới giúp bạn biết đâu là "bình thường" của hồ mình.

Que thử có đáng dùng không?

Có, để kiểm tra nhanh khi đi xa về hoặc khi cần biết xu hướng. Nhưng khi cần con số để ra quyết định, hãy dùng bộ nhỏ giọt.

Vì sao hai bộ test cho hai con số khác nhau?

Thuốc thử, thang màu và cách đọc khác nhau. Hãy chọn một bộ và dùng mãi, để các lần đo có thể so sánh được với nhau.

Nitrit bằng 0 nhưng cá vẫn yếu, vì sao?

Có nhiều nguyên nhân: oxy, nhiệt độ, ký sinh trùng, hoặc stress sau khi di chuyển. Đo đủ các chỉ số, đồng thời quan sát cụ thể hành vi cá.

pH có cần đưa về đúng 7 không?

Không. Điều quan trọng là phù hợp với loài cá bạn nuôi và ổn định theo thời gian. Đừng đuổi theo một con số tuyệt đối.